Skip to main content Accesibility Help


  • Chris Mee (a1), Bill Cavanagh (a2) and Josette Renard (a3)

The site of Kouphovouno, just south of Sparta, is one of the main Neolithic sites in Laconia. It was first settled in the Middle Neolithic period and developed into a large village with remains occupying some 4–5 hectares. A joint team from the British School at Athens and the Ecole française d'Athènes carried out excavations at the site in 2001–6. There is evidence for occupation during the Bronze Age, and for an extensive Late Roman villa, but this article concentrates on the chronology of the site during the Middle and Late Neolithic phases. The evidence from stratigraphic sequences, pottery typology, seriation and Bayesian analysis of the radiocarbon dates is brought together to present a detailed chronological sequence covering the period c.5800–5000 bc. In particular the analysis relies on the results from two deep soundings, one excavated in Area C carried down to the natural sediments underlying the site and exposing the earliest period of occupation, and the second in Area G covering the later Middle Neolithic and much of the Late Neolithic phase. The findings from Kouphovouno are placed more generally in the context of finds from other sites in the Peloponnese and in particular in relation to the important sequence from Franchthi Cave. On the basis of the evidence it is argued that the transition from Middle Neolithic to Late Neolithic in southern Greece was not abrupt, as had previously been thought, but showed a gradual evolution. This finding has implications for our understanding of the process of transformation that southern Greece underwent in the course of the later sixth millennium bc.

Η Μετάβαση από την Μέση προς την Ύστερη Νεολιθική Εποχή στο Κουφόβουνο

Η τοποθεσία Κουφόβουνο, νότια της Σπάρτης, είναι ένας από τους πιό σημαντικούς νεολιθικούς οικισμούς της Λακωνίας. Αρχικά κατοικήθηκε στη Μέση Νεολιθική περίοδο και εξελίχθηκε σε ενα μεγάλο χώριο με κατάλοιπα που απλώνονται σε περίπου 40–50 στρέμματα. Μία ομάδα συνεργατών από την Βρετάννικη και την Γάλλικη Σχολή Αθηνών διεχήγηγαν ανασκάφες στον χώρο από το 2001 εως το 2006. Υπάρχουν ενδείξεις εγκατάστασης κατά την Εποχή του Χαλκού και μιάς μεγάλης υστερο-ρωμαïκής επαύλεως, αλλά το άρθρο ασχολείται με την χρονολόγιση του τόπου κατά την Μέση- και Υστέρη-Νεολιθική στάση. Συγκεντρώνονται οι πληροφορίες που προκύπτουν από την στρωματογραφική σειρά, την τυπολογία της κεραμικής, την seriation, και την ανάλυση με μοντέλα Bayesian της χρονολόγοσης μέσω του ράδιο-άνθρακα έτσι ώστε παρουσιάζεται μία λεπτομερή χρονολογική ακολουθία που καλύπτει την περίοδο 5800–5000 π.Χ. Συγκεκριμένα, η ανάλυση βασίζεται στα αποτελέσματα που προέκυψαν από δύο βαθειές τομές: μία που έγινε στην περιοχή C, που ανασκάφτηκε μέχρι την φυσική υποστάθμη του εδάφους κάτω από τον οικισμό και που έφερε στο φως την αρχαιότερη φάση κατοίκησης, και μία δεύτερη στην περιοχή G, που χρονολογείται στην νεώτερη Μέση Νεολιθική και κυρίως στην Ύστερη Νεολιθική Εποχή. Τα ευρήματα από το Κουφόβουνο τοποθετούνται πιό γενικά στο πλαίσιο των ευρημάτων από άλλους συνοικισμούς της Πελοποννήσου και ιδιαίτερα σε σχέση με τα σημαντικά δεδομένα από το σπήλαιο στο Φραγχθί. Με βάση τις πληροφορίες αυτές υποστηρίζεται ότι η μετάβαση από την Μέση προς την Ύστερη Νεολιθική Εποχή στην νότια Ελλάδα δεν έγινε απότομα, όπως επιστεύετο μέχρι τώρα, αλλά δείχνει μία βαθμιαία εξέλιξη. Η ανακάλυψη αυτή έχει αντίκτυπο στις γνώσεις μας όσο αφορά την διαδικασία της αλλαγής που υπέστη η νότια Ελλάδα κατά την διάρκεια του τέλους της έκτης χιλιετηρίδας π.Χ.

Corresponding author
Hide All
Alram-Stern, E. 1996. Die ägäische Frühzeit 1: das Neolithikum in Griechenland (Vienna).
Banning, E.B. 2000. The Archaeologist's Laboratory: The Analysis of Archaeological Data (New York).
Bronk Ramsey, C. 2009. ‘Bayesian analysis of radiocarbon dates’, Radiocarbon 51, 337–60.
Brown, J.A. 1989. ‘The beginnings of pottery as an economic process’, in van der Leeuw, S.E. and Torrence, R. (eds.), What's New? A Closer Look at the Process of Innovation (London), 203–24.
Buck, C.E., Cavanagh, W.G. and Litton, C.D. 1996. Bayesian Approach to Interpreting Archaeological Data (Chichester).
Cavanagh, W., Mee, C. and James, P. 2005. The Laconia Rural Sites Project (British School at Athens Supp. Vol. 36; London).
Cavanagh, W., Mee, C. and Renard, J. 2004. ‘“Sparta before Sparta”: Report on the intensive survey at Kouphovouno 1999–2000’, Annual of the British School at Athens 99, 49128.
Cavanagh, W., Mee, C. and Renard, J. 2007. ‘Excavations at Kouphovouno, Laconia. Results from the 2001 and 2002 seasons’, Annual of the British School at Athens 102, 11101.
Coleman, J. 1992. ‘Greece, the Aegean and Cyprus’, in Ehrich, E.W. (ed.), Chronologies in Old World Archaeology (Chicago), 1, 247–88, 2, 203–29.
Demoule, J.-P., Gallis, K. and Manolakakis, L. 1988. ‘Transition entre les cultures néolithiques de Sesklo et de Dimini: les catégories céramiques’, Bulletin de Correspondance Hellénique 112, 158.
Demoule, J.-P. and Perlès, C. 1993. ‘The Greek Neolithic: A new review’, Journal of World Prehistory 7.4, 355416.
Dietler, M. 1996. ‘Feasts and commensal politics in the political economy: Food, power and status in prehistoric Europe’, in Wiessner, P. and Schiefenhövel, W. (eds.), Food and the Status Quest: An Interdisciplinary Perspective (Providence, R.I.), 87125.
Douzougli, A. 1998. Άρια Αργολίδος: Χειροποίητη Κεραμική της Νεότερης Νεολιθικής και της Χαλκολιθικής Περιόδου (Archaiologikon Deltion Publication 66; Athens).
Efstathiou-Manolakou, I. 2009. ‘Archaeological investigations in the caves of Laconia’, in Cavanagh, W.G., Gallou, C. and Georgiadis, M. (eds.), Sparta and Laconia: From Prehistory to Pre-Modern (British School at Athens Studies 16; London), 520.
Farnsworth, M. and Simmons, I. 1963Coloring agents for Greek glazes’, American Journal of Archaeology 67, 389–96.
Halstead, P. 1992. ‘Dimini and the “DMP”: Faunal remains and animal exploitation in Late Neolithic Thessaly’, Annual of the British School at Athens 87, 2959.
Halstead, P. 1995. ‘From sharing to hoarding: The Neolithic foundations of Aegean Bronze Age society?’, in Laffineur, R. and Niemeier, W.-D. (eds.), Politeia: Society and State in the Aegean Bronze Age (Aegaeum 12; Liège), 1120.
Hegmon, M. 1998. ‘Technology, style and social practices: Archaeological approaches’, in Stark, M.T. (ed.), The Archaeology of Social Boundaries (Washington and London), 264–79.
Kontaxi, C. 2007. “Αʹ και Βʹ Κουβελεïκές σπηλιές στο Αλεποχώρι Λακωνίας κατά την Νεολιθική Εποχή”, Πρακτικά του घʹ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών (Πύργος–Γαστούνη–Αμαλιάδα, 11–17 Σεπτεμβρίου 2005) 1, 177–85.
Koumouzeli, M. 1989. “Η κεραμική από την Α′ Κουβελέïκη σπηλιά Αλεποχωρίου Λακωνίας”, Athens Annals of Archaeology 22, 143–60.
Lambert, N., 1981. La grotte préhistorique de Kitsos (Attique) (Recherches sur les grandes civilisations 7; Paris).
Lavezzi, J.C. 1978. ‘Prehistoric investigations at Corinth’, Hesperia 47, 402–51.
Lavezzi, J.C. 2003. ‘Corinth before the Mycenaeans’, in Williams, C.K. II and Bookidis, N. (eds.), Corinth: The Centenary 1896–1996 (Corinth Volume 20; Cambridge, Mass.), 6374.
Letsch, J. and Noll, V. 1983. ‘Mineralogie und Technik der frühen Keramiken Thessaliens’, Neues Jahrbuch für Mineralogie, Abhandlungen 147, 109–46.
Mee, C. 2007. ‘The production and consumption of pottery in the Neolithic Peloponnese’, in Mee, C. and Renard, J. (eds.), Cooking up the Past: Food and Culinary Practices in the Neolithic and Bronze Age Aegean (Oxford), 200–24.
Pappa, M., Halstead, P., Kotsakis, K. and Urem-Kotsou, D. 2004. ‘Evidence for large-scale feasting at Late Neolithic Makriyalos, N. Greece’, in Halstead, P. and Barrett, J.C. (eds.), Food, Cuisine and Society in Prehistoric Greece (Sheffield Studies in Aegean Archaeology 5; Oxford), 1644.
Petrie, W.M.F. 1899. ‘Sequences in prehistoric remains’, Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland 29, 295301.
Phelps, W.W. 2004. The Neolithic Pottery Sequence in Southern Greece (British Archaeological Reports, International Series 1259; Oxford).
Renard, J. 1989. Le site néolithique et helladique ancien de Kouphovouno (Laconie): fouilles de O.-W. von Vacano (1941) (Aegaeum 4; Liège).
Rivals, F., Gardeisen, A. and Cantuel, J. 2011. ‘Domestic and wild ungulate dietary traits at Kouphovouno (Sparta, Greece): Implications for livestock management and paleoenvironment in the Neolithic’, Journal of Archaeological Science 38, 528–37.
Sampson, A. 1997. Το Σπήλαιο των Λιμνών στα Καστριά Καλαβρύτων (Εταιρεία Πελοποννησιακών Σπουδών 7; Athens).
Schneider, G., Knoll, H., Gallis, K. and Demoule, J.-P. 1991. ‘Transition entre les cultures néolithiques de Sesklo et de Dimini: Recherches minéralogiques, chimiques et technologiques sur les céramiques et les argiles’, Bulletin de Correspondance Hellénique 115, 164.
Souvatzi, S.G. 2008. A Social Archaeology of Households in Neolithic Greece: An Anthropological Approach (Cambridge).
Tomkins, P. 2009. ‘Domesticity by default: Ritual, ritualization and cave use in the Neolithic Aegean’, Oxford Journal of Archaeology 28, 125–53.
Vaiglova, P., Bogaard, A., Gardeisen, A., Rivals, F., Cavanagh, W., Mee, C. and Renard, J. forthcoming. ‘Reconstructing the scale and intensity of agricultural practice at Neolithic Kouphovouno using stable isotopes of wild and domestic flora and fauna’, in Laffineur, R. and Rougemont, F. (eds.), Physis. L'environnement naturel et la relation homme-milieu dans le monde égéen protohistorique. 14ème Rencontre égéenne internationale, 11–14 décembre 2012.
Vitelli, K.D. 1993. Franchthi Neolithic Pottery, 1: Classification and Ceramic Phases 1 and 2 (Excavations at Franchthi Cave, Greece 8; Bloomington, Indiana).
Vitelli, K.D. 1997. ‘Inferring firing procedures from sherds: Early Greek kilns’, in Rice, P.M. (ed.), The Prehistory and History of Ceramic Kilns (Westerville, Ohio), 2140.
Vitelli, K.D. 1999. Franchthi Neolithic Pottery, 2: The Later Neolithic Ceramic Phases 3 to 5 (Excavations at Franchthi Cave, Greece 10; Bloomington, Indiana).
Vitelli, K.D. 2007. Lerna V: The Neolithic Pottery from Lerna (Princeton, N.J.).
Weinberg, D.R. 1962. ‘Excavations at prehistoric Elateia’, Hesperia 31, 158209.
Weinberg, D.R. 1970. ‘The Stone Age in the Aegean’, CAH 13, Vol. 1, Part 1, 557618.
Wolters, P. 1891. ‘Marmorkopf aus Amorgos’, Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Athenische Abteilung 16, 4658.
Zouridakis, N. and Papathanasopoulos, G. 1995. Χρονολογήσεις με τη μέθοδο του ραδιενέργου άνθρακα στο Νεολιθικό σπήλαιο Αλεπότρυπα Διρού (Athens).
Recommend this journal

Email your librarian or administrator to recommend adding this journal to your organisation's collection.

Annual of the British School at Athens
  • ISSN: 0068-2454
  • EISSN: 2045-2403
  • URL: /core/journals/annual-of-the-british-school-at-athens
Please enter your name
Please enter a valid email address
Who would you like to send this to? *


Full text views

Total number of HTML views: 0
Total number of PDF views: 0 *
Loading metrics...

Abstract views

Total abstract views: 0 *
Loading metrics...

* Views captured on Cambridge Core between <date>. This data will be updated every 24 hours.

Usage data cannot currently be displayed